Corpus Hermeticum to 17 greckich traktatów z II-III w. n.e. Kim był Hermes Trismegistos, dlaczego renesans się pomylił i co z tych tekstów zostaje dziś.
Corpus Hermeticum to zbiór siedemnastu greckich traktatów filozoficzno-religijnych (w części wydań osiemnastu), powstałych w rzymskim Egipcie około II-III wieku naszej ery i przypisanych legendarnemu Hermesowi Trismegistosowi. Hermes nie był postacią historyczną: powstał ze zlania greckiego Hermesa z egipskim Thotem. Teksty mówią o poznaniu, boskim umyśle i powrocie duszy do źródła. Najbardziej znany z nich to Poimandres.
To zbiór krótkich greckich traktatów, w większości dialogów, spisanych w rzymskim Egipcie mniej więcej w II-III wieku naszej ery. Przetrwały w bizantyjskich rękopisach, przepisywane przez kopistów, którzy sami nie wiedzieli, z czym mają do czynienia.
Corpus Hermeticum to zbiór siedemnastu greckich traktatów filozoficzno-religijnych z II-III wieku naszej ery, przypisywanych Hermesowi Trismegistosowi, z których najbardziej znany jest Poimandres. Liczba bywa podawana jako osiemnaście, bo dawna numeracja zawiera lukę i różne wydania radzą sobie z nią inaczej.
Do tego zbioru dochodzą teksty pokrewne. Asklepios zachował się po łacinie i krąży osobno. Kilkanaście fragmentów przechował bizantyjski antologista Jan Stobajos. Kilka pism hermetycznych znalazło się także wśród koptyjskich rękopisów z Nag Hammadi, odkrytych w 1945 roku. Razem tworzy to bibliotekę, nie jedną książkę.
Nikim, w sensie historycznym. To postać zbiorowa, wytworzona w hellenistycznym Egipcie, gdy Grecy utożsamili swojego Hermesa z egipskim Thotem - bogiem pisma, rachunku i wiedzy. Pod tym podwójnym imieniem zaczęto sygnować teksty.
Pytanie, czy Hermes Trismegistos istniał naprawdę, wraca w rozmowach regularnie. Odpowiedź brzmi: nie, i nie jest to zarzut wobec tradycji.
Hermes Trismegistos, czyli „Trzykroć Wielki”, to legendarny mędrzec i domniemany autor pism hermetycznych, postać powstała ze zlania greckiego boga Hermesa z egipskim Thotem. Przydomek ma egipski rodowód: Thota tytułowano „wielkim, wielkim”, a greka wzmocniła to do „trzykroć”.
Dlatego nigdzie tu nie przeczytasz, że Hermes Trismegistos coś napisał. Traktaty Corpus Hermeticum są mu przypisywane, a przypisywanie pism autorytetom było w starożytności normalną praktyką, nie oszustwem. Autorami byli najpewniej anonimowi grecko-egipscy nauczyciele, działający przez kilka pokoleń.
O poznaniu, które zmienia poznającego. Powtarza się w nich kilka wątków: boski umysł jako źródło wszystkiego, pochodzenie duszy z góry, jej zejście w materię i droga powrotna. Świat jest w tych tekstach emanacją, czyli wypływem boskiej myśli, a nie wytworem rzemieślnika.
Gnosis to w tekstach hermetycznych poznanie o charakterze przemieniającym: nie zbiór informacji, lecz stan, w który człowiek wchodzi i z którego wraca inny. Nous to boski umysł, zasada świadoma i rozumna, z której wywodzi się kosmos i której cząstkę ma w sobie człowiek.
Najbardziej znany traktat, Poimandres, otwiera zbiór. Narrator doświadcza wizji, w której objawia mu się byt przedstawiający się jako boski umysł, i otrzymuje opis powstania świata oraz pierwszego człowieka. Następnie dowiaduje się, jak dusza wraca do źródła, zostawiając po drodze to, co wzięła od sfer planetarnych.
Zbiór nie jest jednolity doktrynalnie i to jego zaleta. Jedne traktaty chwalą kosmos jako piękny i dobry, inne mówią o materii jak o ciężarze. Bliżej temu do zapisu sporu prowadzonego przez kilka pokoleń nauczycieli niż do gotowego systemu.
Bo tak twierdzili sami starożytni, a renesans im uwierzył. Wczesnochrześcijańscy pisarze, z Laktancjuszem na czele, cytowali Hermesa jako poganina, który przeczuł prawdy chrześcijaństwa. Z tego wyrosła idea pradawnej teologii, przekazywanej od Egipcjan przez Greków aż po Platona.
W 1463 roku Marsilio Ficino odłożył na bok przekład Platona. Kosma Medyceusz kazał mu najpierw przetłumaczyć inny rękopis, kupiony w Macedonii i świeżo przywieziony z Bizancjum. Medyceusz był stary i chciał zdążyć. Rękopis zawierał teksty przypisywane Hermesowi Trismegistosowi i uchodził za starszy od Mojżesza.
Ficino przełożył go na łacinę w tym samym roku, a druk ukazał się w Treviso w 1471 roku pod tytułem Pimander. Książka rozeszła się po Europie w dziesiątkach wydań. Skala zaufania do tej genealogii była ogromna: na posadzce katedry w Sienie, w mozaice z końca XV wieku, Hermes Trismegistos widnieje z podpisem mówiącym, że był współczesny Mojżeszowi. Nie umieszcza się takiej inskrypcji w katedrze dla ozdoby.
Szwajcarski filolog Izaak Casaubon przeanalizował język zbioru w dziele De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI (1614). Pokazał, że greka traktatów jest późnoantyczna: ma słownictwo epoki cesarstwa, ślady lektury Platona i brak czegokolwiek, co wskazywałoby na faraoński oryginał. Datowanie przesunęło się o kilkanaście stuleci.
Skutek był podwójny. Teksty wypadły z głównego nurtu filozofii, a jednocześnie zaczęły krążyć w obiegu ezoterycznym, gdzie legenda o egipskim rodowodzie trzymała się jeszcze długo. Ten sam mechanizm zadziałał sto lat później przy [historii kart tarota](/tarot-historia), którym również dopisano egipską genealogię. Echo tej legendy słychać też w popularnych [siedmiu zasadach hermetycznych z Kybalionu](/zasady-hermetyczne-kybalion), wydanego w 1908 roku.
Zmieniła się data, nie treść. Corpus Hermeticum przestał być zapisem wiedzy sprzed potopu, a stał się czymś, co daje się czytać precyzyjnie: świadectwem myśli religijnej i filozoficznej rzymskiego Egiptu, powstałym w tym samym czasie co średni platonizm, pisma gnostyckie i wczesne chrześcijaństwo.
Wpływ tych traktatów na kulturę europejską jest faktem niezależnym od datowania. Pomyłka filologiczna zdążyła wcześniej zbudować całą formację intelektualną.
Bez Ficina nie byłoby renesansowej magii naturalnej ani tego sposobu mówienia o człowieku jako mikrokosmosie. Języka, który stamtąd wyszedł, używamy do dziś, często nie wiedząc, skąd go mamy.
Polecam zacząć od Poimandresa, czyli traktatu pierwszego. Jest krótki, ma fabułę i od razu pokazuje, jak ten język działa. Potem traktat trzynasty, o odrodzeniu wewnętrznym, i dopiero później Asklepios, który jest gęstszy. Do orientacji historycznej po polsku najlepiej służy Hermetyzm Romana Bugaja (Ossolineum, 1991). Nie zaczynaj od Kybalionu, bo to inna epoka i inny gatunek.
Przedmiotem. Filozoficzny mówi o Bogu, kosmosie i duszy, techniczny zajmuje się operacjami: gwiazdami, metalami, lekami, talizmanami. W badaniach nad hermetyzmem ten podział przyjął się na dobre, choć w praktyce oba nurty przenikały się wzajemnie.
Hermetyzm filozoficzny to warstwa spekulatywna tradycji, obejmująca Corpus Hermeticum i Asklepiosa. Hermetyzm techniczny to warstwa praktyczna: astrologia, alchemia, magia i medycyna astralna, spisywane pod imieniem Hermesa, często starsze od traktatów filozoficznych.
Warstwa techniczna zostawiła najwięcej śladów w rzeczach, które robimy do dziś. [Dwanaście domów astrologicznych](/domy-astrologiczne-znaczenie) to system odpowiedników wypracowany w hellenistycznym Egipcie. Etapy Wielkiego Dzieła, czyli [nigredo, albedo i rubedo](/nigredo-albedo-rubedo), pochodzą z alchemicznej gałęzi tej samej tradycji. Nawet [dzisiejsza radiestezja](/radiestezja) jest późnym potomkiem nowożytnych praktyk poszukiwania kruszców, opisywanych w traktatach górniczych.
Spina to zasada odpowiedniości znana z Tabula Smaragdina, streszczana zdaniem [„jak na górze, tak na dole”](/jak-na-gorze-tak-na-dole). Bez niej techniczna część hermetyzmu nie ma podstawy, bo to ona pozwala przekładać porządek nieba na porządek ciała i metalu. Tym samym językiem odpowiedników posługuje się [system siedmiu czakr](/czakry-znaczenie-7-czakr), choć wyrósł w zupełnie innej tradycji.
Tą samą drogą co reszta Europy, tylko trochę później i przez uniwersytet. Roman Bugaj poświęcił temu Nauki tajemne w Polsce w dobie odrodzenia (1976), a syntezę całej tradycji dał w Hermetyzmie (Ossolineum, 1991). Z obu prac wyłania się obraz zjawiska obecnego w obiegu akademickim i dworskim, nie marginalnego.
Akademia Krakowska miała w XV wieku katedrę astrologii, co w skali europejskiej było rzadkością. Astrologia i medycyna astralna były wykładane, a nie tolerowane. Dwory zaś finansowały alchemików, bo liczyły na konkretne rezultaty, najchętniej mennicze.
Najbardziej znanym polskim uczestnikiem tej tradycji pozostaje [Michał Sędziwój](/michal-sedziwoj-alchemik), autor Novum Lumen Chymicum (1604). Jego traktat wydawano w całej Europie przez ponad sto lat, co czyni go najczęściej czytanym polskim tekstem tej epoki poza teologią.
Artykuł daje mapę, ale każda sytuacja ma swoje szczegóły. Jeśli chcesz przejść przez ten temat z kimś, kto pracuje z nim na co dzień, w Luna Persona Hermetica prowadzimy konsultacje 1:1 online. Zobacz, co obejmuje dyscyplina [Praca z energią](/energia), albo zajrzyj na [blog](/blog) po pozostałe teksty.
Nie jako osoba. Hermes Trismegistos to postać legendarna, powstała w hellenistycznym Egipcie ze zlania greckiego Hermesa z egipskim Thotem. Traktaty Corpus Hermeticum są mu przypisywane, a napisali je anonimowi grecko-egipscy autorzy z II-III wieku naszej ery.
Siedemnaście, choć część wydań podaje osiemnaście, bo dawna numeracja zawiera lukę. Do zbioru dochodzą teksty pokrewne: łaciński Asklepios, fragmenty zachowane u Jana Stobajosa oraz pisma hermetyczne odnalezione w koptyjskiej bibliotece z Nag Hammadi w 1945 roku.
Izaak Casaubon w dziele De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI (1614). Przeanalizował grekę traktatów i wykazał, że należy ona do epoki cesarstwa rzymskiego, a nie do czasów faraonów. Datowanie przesunęło się wtedy o kilkanaście stuleci.
Nie. Kybalion wydano w Chicago w 1908 roku, anonimowo, jako dzieło „Trzech Wtajemniczonych”. Należy do nurtu New Thought i posługuje się językiem początku XX wieku. Corpus Hermeticum to greckie traktaty z II-III wieku naszej ery, o innej formie i innych pytaniach.
Nie, choć powstały w tym samym czasie i środowisku. Teksty gnostyckie zwykle uznają świat materialny za dzieło niższej, wrogiej potęgi. Traktaty Corpus Hermeticum (II-III w. n.e.) mówią o tym różnie: część chwali kosmos jako piękny, część widzi w materii ciężar. Wspólne jest pojęcie poznania, które przemienia człowieka.
Wszystkie teksty: blog.